دسته: ضدعفونی و گندزدایی

ضدعفونی و گندزدایی ابزار دندانپزشکی

دندانپزشکان موظفند یک سری اقدامات پیشگیرانه جهت حفظ سلامت بیمارانشان انجام دهند. اما ممکن است شما متوجه اقداماتی مثل استریل لوازم دندان پزشکی و یا سایر روش های کنترل عفونت آن ها نشوید، زیرا بسیاری از این مراحل دور از دید شما انجام می‌شود.

لازم است بدانید که روش های مراقبتی، روش های مطمئنی هستند که برای هر بیمار استفاده می‌شوند تا مانع انتقال ویروس ایدز و سایر بیماری های عفونی گردند.

بعد از ویزیت هر بیمار، دستکش‌ها دور انداخته می‌شوند، دست ها شسته شده و یک جفت دستکش جدید برای بیمار بعدی استفاده می‌گردد.

مواد و وسایل یکبار مصرف مثل سوزن و ساکشن که نمی‌توان آن ها را استریل نمود، در ظروف مخصوص دور انداخته می‌شوند.

 

آیا به اندازه کافی عفونت را کنترل می کنیم؟

دندان پزشکی از جمله شغل هایی است که هم بیمار و هم دندان پزشک در معرض عوامل بیماری‌زا از طریق تماس با خون، ترشحات خونی و یا تنفسی قرار دارند.

تحقیقات نشان داده اند که رعایت اصول بهداشتی استاندارد، در پیشگیری از بیماری های مسری بسیار موثر است.

 

راه های جلوگیری از انتقال بیماری ها عفونی

۱ – تاریخچه ی پزشکی بیمار

از هر بیمار باید سابقه ابتلا به انواع بیماری ها پرسیده شود و در پرونده او ثبت گردد. در عین حال لازم است که این تاریخچه در معاینات سالانه به روز شود.

۲- واکسیناسیون تیم دندان پزشکی

تمام اعضای تیم دندان پزشکی باید علیه بیماری هایی چون هپاتیت و سل مصون گردند. توصیه می شود که سطح آنتی هپاتیت B یک تا چهار ماه پس از تکمیل واکسیناسیون اندازه گیری گردد. هم چنین پیشنهاد می شود که دندان پزشک از نظر هپاتیت C و ایدز مورد آزمایش قرار گیرد.

۳ – مراقبت شخصی در مطب

تماس مستقیم با ترشحات بدن و یا خون بیمار، تماس غیر مستقیم با وسایل و یا سطوح، تماس مخاط چشم، بینی و یا دهان با ترشحات و یا تنفس میکروارگانیسم های موجود در هوا، از جمله روش های انتقال بیماری مسری می باشند.

همیشه باید دستکش استریل، هم اندازه ی دست، با آلرژی کم و بدون پودر پوشیده شود. استفاده از وسایل شخصی محافظ مانند روپوش، عینک، دستکش یک بار مصرف و ماسک نیز از انتقال بیماری ها جلوگیری می کنند.

۴- زخم های ناشی از تماس با اجسام تیز

تماس با سوزن تزریق و سایر اجسام نوک تیز می تواند یکی دیگر از راه های انتقال بیماری ویروسی خونی در دندان پزشکی باشد.

به دنبال این حوادث، باید حداکثر طی یک ساعت، ملاحظات پروفیلاکسی برای HIV و هپاتیت B ارائه شود.

 

محیط مطب

فضای مطب باید ساده، مرتب و دارای تهویه هوای مناسب باشد. سطوح کار و کف زمین غیرقابل نفوذ بوده و به آسانی تمیز و ضدعفونی (با محصول ترالین پروتکت شرکت آرکا بهپویان) گردند.

نواحی آلوده و تمیز از هم مجزا بوده و وسایل در اتاقی به دور از محل درمان، گندزدایی (استریل) شوند.

تمام لوله های آب و هوا باید دریچه های یک طرفه داشته باشند تا از آلودگی لوله ها جلوگیری شود.

به علاوه ساکشن و محل شستشوی دهان در یونیت، هر روز باید با محلول های ضدعفونی کننده تمیز شوند. هم چنین توصیه می گردد که لوله های آب یونیت، در پایان کار روزانه، تخلیه و شسته شوند تا از میزان میکروب های سیستم آبی صندلی دندان پزشکی کاسته گردد.

 

استریل لوازم دندان پزشکی

استریل لوازم دندان پزشکی یکی از مواردی است که باید در کلینیک های دندانپزشکی توجه خاصی نسبت به آن ها صورت گیرد.

وسایلی که دوباره مورد استفاده قرار می گیرند، باید گندزدایی یا استریل شوند.

تمیز کردن می تواند به کمک روش های دستی، اولتراسونیک و یا ماشین های شستشوی اتوماتیک صورت گیرد. مسلم است که روش های اتوماتیک کارآیی بیشتری داشته و احتمال جراحات و صدمات وارده حین کار را کمتر می نماید.

اتوکلاو رومیزی کلاس B
اتوکلاو رومیزی کلاس B

برای استریل نمودن، وسایل دندانپزشکی به مدت ۳ تا ۵/۳ دقیقه در حرارت ۱۳۴ تا ۱۳۷ درجه سانتی گراد در دستگاه اتوکلاو قرار داده می شوند.

اتوکلاوها باید به طور مداوم توسط تست کلاس 2 و تست کلاس 6 و تست بیولوژیکی بررسی شوند تا از تکمیل روند استریل کردن، اطمینان حاصل نمود.

قالب های گرفته شده از دندان بیماران که به خون و بزاق آلوده شده اند، می توانند حاوی ویروس و باکتری باشند.

مواد ضدعفونی کننده می توانند در رفع میکروب ها موثر باشند، ولی نباید تاثیر سویی بر مواد قالب گیری داشته باشند.

نکته: تنها محصول اختصاصی برای ضدعفونی قالب های دندانی محصول پرفورم شرکت آرکا بهپویان می باشد که هیچ گونه اثر سویی بر روی قالب دندانی ندارد.

دستگاه بسته بندی رول استریل
دستگاه بسته بندی رول استریل

پس از ضدعفونی لوازم دندان پزشکی برای جلوگیری از آلودگی آن ها باید آن ها را در پک استریل یا کاغذ مدیکال قرار داده و در نهایت آنها را در دستگاه اتوکلاو جهت انجام عمل استریل قرار داد.

 

دفع زباله های مطب

زباله های مطب دندانپزشکی، به خون، بزاق و یا سایر مایعات بدن آغشته بوده و ممکن است برای فرد و یا افرادی که در تماس با آنها قرار می گیرند، ایجاد خطر کند.

زباله های مطب باید در کیسه های زرد رنگ بسته بندی شوند و نباید بیش از دو سوم آن پر گردد.

وسایل تیز باید در ظروف مخصوص قرار داده شوند تا از ایجاد جراحت برای افرادی که آنان را جمع آوری می کنند، بکاهد.

ضدعفونی و استریل

نکات مهم درباره گندزدایی و استریلیزاسیون

فیلم آموزشی نکات مهم در ضدعفونی و استریل ابزار پزشکی و دندانپزشکی
ضدعفونی زخم اکتنی سپت

ضدعفونی زخم و غشای موکوسی با ضدعفونی کننده اکتنی سپت

اکتنی سپت یک ترکیب ضد عفونی کننده پوست و لایه های مخاطی است. محدودیت سنی در استفاده از این فرآورده وجود ندارد. این فرآورده قبل , بعد و درطی روند جراحی  لایه های مخاطی , زخمها و پیوند اپیتلیوم و پوست  , حین و پس ازجراحی های حفره شکمی , شستشو و ضد عفونی طی اعمال جراحی  با شکستگی باز و تمامی درجات مختلف سوختگی ها ,  پانسمان زخمها و بخیه ها , در درمان حمایتی (مکمل) عفونتهای پوست و بیماری  Athlete’s foot  , جهت شستشوی چشم  و در اعمال Root canal دندانپزشکی بسیار مناسب است.

طریقه مصرف

اکتنی سپت یک محلول آماده مصرف است اما برای مقاصد بخصوصی میتوان غلظت آنراباآب استریل  به نصف حتی یک سوم کاهش داد. بسته به نوع کاربری, محلول(رقیق شده ویا اصلی) رابطورمستقیم , تا حدی که سطح یا ناحیه مورد نظربرای ضد عفونی شدن را کاملا تر کند استفاده کنید. مدت یک دقیقه رابه محلول زمان دهید تافعالیت آن کامل شود. لایه های پانسمان پس از خشک شدن کامل اکتنی سپت  مئ توانند بکارروند.

خواص میکروبیولوژیک

اکتنی سپت برعلیه باکتری هااعم ازهوازی و بیهوازی, گرم مثبت یاگرم منفی,استافیلوکوک مقاوم به متی سیلین (MRSA), کلامیدیاومایکوپلاسما,قارچهاومخمرها, پروتوزوآها(مثل تریکوموناس) و ویروس هامانند هرپس ویروس و ویروس های انواع هپاتیتهای C,B وD و ویروس مولد بیماری ایدز(HIV) موثراست .

موارد احتیاط  

■ درصورت وجودحساسیت ثابت شده به  هریک از اجزای فرآورده, آنرااستفاده نکنید.

 اکتنی سپت نباید بامحصولات حاوی PVP-Iodine مصرف شود.

■ فرآورده نباید مستقیما با مجرا یا پرده گوش  تماس پیداکند.

■ ازمصرف محلول پس از دوره انقضا خودداری کنید.

■ ازنگهداری فرآورده در جاهای گرم بپرهیزید.

■ ازدسترس اطفال دورنگهداشته شود.

■ همیشه اکتنی سپت راازظرف اصلی آن بردارید وازمخلوط کردن آن با سایرترکیبات خودداری نمائید.

■ برای رقیق کردن محلول دقت کنید از آب استریل استفاده شود.

ضدعفونی سطوح

بهداشت سطوح – گندزدایی سطح متوسط

دستورالعمل ضدعفونی و شستشو در بخشهای عمومی

مواد ضدعفوني كننده مصرفي در بخشهاي عمومي ترالین پروتکت و بیگوآنید فلش ان و یا سورفانیوس مي باشد.

نحوه رقيق شدن این ضدعفونی کننده مطابق دستورالعمل شرکت سازنده عمل گردد.

هر بخش هفته اي يكبار نظافت كلي مي شود و به اين ترتيب كه طبق برنامه كه توسط سرپرستار هر بخش تنظيم مي شود در هر سه شيفت  كاري برنامه نظافت دارند .

دستورالعمل شستشوی بخشها

سطوح مربوط به بخشهای بیمارستان شامل کف اتاق ، دیوارها ، مبلمان و سایر وسایل که به ظاهر تمیز و خشک می باشند، از نظر خطر انتقال عفونت ادراری ریسک پائین می باشند. وجود محیطی تمیز و مناسب برای اجرای استاندارهای بهداشتی و ضد عفونی لازم بوده و باعث اطمینان خاطر بیماران و سایر پرسنل می گردد. سطوح و وسایل مرطوب محیط مناسب تری را برای انتقال پاتوژنهای احتمالی و رشد میکروارگانیسم ها بوجود می آورند.

محلولهای پاک کننده و وسایلی  که جهت نظافت استفاده می شوند ، ممکن است شدیداً با باکتریها آلوده شده باشند که بایستی پس از اتمام نظافت سریعاً از محیط درمان بیماران و با تهیه مواد غذایی دور گرداند، نظافت معمولی می تواند بیشتر لوازم را بطور نسبی از خطر انتقال عفونت پاک کرده و از نظر حمل و نقل ایمن گرداند.

در صورت استفاده از مواد ضد عفونی بایستی حتماً بصورت صحیح رقیق شده و برای هر بار استفاده بصورت تازه تهیه شده و پس از استفاده بلافاصله دور ریخته شده شوند.

استفاده از مواد ضد عفونی کننده ، نوع آن و دستورالعمل مربوط به رقت بایستی حتماً با هماهنگی کمیته کنترل عفونت بیمارستان صورت پذیرد.

انجام مراحل نظافت در بخشها به عهده پرسنل خدمات بوده و بایستی بر طبق برنامه مشخص کلیه لوازمی که نیاز به نظافت داشته مشخص گردیده و تناوب این نظافت و نوع آن از نظر استفاده از مواد ضد عفونی برای هر بخش بصورت کامل مشخص گردد. در مواردی که خطر انتقال عفونت افزایش می یابد از قبیل ریختن خون یا خون آلوده به ویروس HIV و HBV ، یا وجود بیمار با خطرات بالا در بخش ، مراحل نظافت و ضد عفونی حتماً بایستی با نظارت پرستار مسئول بخش صورت گیرد. تنظیم برنامه نظافت هر بخش بایستی با موافقت مسئول پرستاری همان بخش و در بخشهای پر خطر از قبیل (اتاق عمل ، ICU و کت لب و CSR ) حتماً بایستی با موافقت کمیته کنترل عفونت انجام گیرد.

دستورالعمل نظافت زمین (کف )

در رابطه با نظافت زمین این نکته قابل توجه  می باشد که میزان انتقال عفونت با استفاده از مواد ضد عفونی کننده بجای مواد دترجنت تغییر قابل توجه پیدا نکرده و استفاده از مواد پاک کننده معمولی جهت نظافت بطور طبیعی کافی بنظر می رسد ، استفاده از مواد ضد عفونی کننده تنها جهت موارد شناخته شده و یا احتمال انتقال عفونت ( جمع آوری ترشحات عفونی آلوده به HBS  ,    HIV ) بایستی انجام گیرد.

ضد عفونی نمودن زمین و یا سایر سطوح در موارد مربوط به اتاق های تمیز یا اتاقهای ایزوله و یا هر منطقه ای که توسط کمیته کنترل عفونت تشخیص داده می شوند، بایستی انجام گیرد. ولی به هر حال تاکید این نکته لازم است که خطر ابتلاء به عفونت از طریق زمین و یا سایر موارد محیطی ذکر شده پایین بوده و نظافت به تنهایی معمولاً کافی می باشد. ولی در بیمارستان با توجه به تعداد زیاد بیماران و رفت و آمد زیاد همراهیان در تمامی مواقع هنگام نظافت از ترالین پروتکت یا بیگوآنید فلش ان یا سورفانیوس استفاده شود .

دستورالعمل نظافت دیوارها و سقف

در صورتیکه این سطوح تمیز ، صاف ، خشک وسالم باشند. احتمال خطر عفونت بسیار پائین می باشد. نظافت دیوارها و سقف جهت جلوگیری از آلودگی و کثیفی ظاهری بایستی در فواصل منظم انجام پذیرد.

استفاده از مواد ضد عفونی مگر  در موارد آلودگی شناخته شده لازم نمی باشد ، ولی با توجه به شلوغی بیمارستان و تعداد زیاد بیماران در هر بخش در تمامی موارد نظافت با مواد ضدعفونی کننده انجام می شود و در صورت وجود خون و ترشحات خونی از غلظت های غلیظ تر  ترالین پروتکت و بیگوآنید فلش ان و یا سورفانیوس  و در غیر این صورت از محصول پرفورم شرکت آرکا بهپویان استفاده می شود

دستورالعمل شستشوی حمامها، سینکها و محل شستن دستها

حمامها و محل شستشوی دستها بایستی حداقل بصورت روزانه توسط پرسنل خدمات تمیز گردد. استفاده از مواد دترجنت یا شوینده برای نظافت روتین کافیست. در مواردی که بیمار عفونی استحمام کرده یا بیمار مبتلا به ارگانیسم های مقاوم و یا ارگانیسم های مشکل  دار باشد، بایستی از ماده ضد عفونی کننده استفاده شود. ضد عفونی نمودن ، قبل از استحمام بیماران با زخم باز نیز لازم می باشد.

جهت نظافت حمام و سینکها از برس دسته بلند نایلونی استفاده می شود ، استفاده از دستمالهای پنبه ای با برس غیر پلاستیکی موجب آلودگی شدید آنها شده و ضدعفونی آنها را مشکل می کند به همین دلیل نباید مورد استفاده قرار گیرد .

دستورالعمل استفاده از تی شوی مکانیکی

1-    در هر دو مخزن مقدار معین از آب و ماده ضد عفونی کننده را بر حسب حجم محلول مورد نیاز تهیه کنید.

2-    دو  مخزن را با بر چسب قسمت تمیز و کثیف آن را مشخص (قسمتی که تی آبگیری  می شود کثیف محسوب می شود ) نمائید.

3-    تی مخصوص را به محلول آماده شده در ظرف تمیز آغشته کنید.

4-    سطوح کف زمین را با حرکت دادن مارپیچی تی کشی کنید.

5- تی را در ظرف مخزن کثیف شستشو داده و آبگیری کنید سپس مجددا وارد قسمت تمیز کرده و شروع به تی زدن کنيد

 

دستورالعمل استفاده از تی ها

وسایل مربوط به این نظافت از قبیل سطل ها، نخ تی باید بصورت خشک و در محل مناسب نگهداری شود . تی ها باید همیشه آویزان باشند و در صورت امکان در هوای آزاد نگهداری شوند.

خشک نمودن وسایل تمیز کننده زمین لازم بوده زیرا براحتی با باسیل های گرم منفی آلوده می شوند ولی این آلودگی بصورت موقت به سطح زمین منتقل شده و مشکل جدی ایجاد نمی کند .

دستورالعمل شستشوی توالتها

توالتها حداقل روزانه یکبار بایستی نظافت شوند ، بعلاوه در مواردی که بصورت قابل رویت آلوده باشند نیز نظافت الزامی است. جهت نظافت روتین استفاده از محلول دترجنت کافی است. درمواردی که محل نشستن  بصورت آشکار آلوده بوده و یا بعد از استفاده بیمارانی که مبتلا به عفونت دستگاه گوارش می باشند ضد عفونی نمودن الزامیست. مایع ضد عفونی کننده مورد استفاده می تواند ترالین پروتکت یا بیگوآنید فلش ان یا سورفانیوس باشد.

ریختن مایع ضد عفونی کننده در فاضلاب هیچ نقشی در کاهش میزان عفونت بیمارستانی ندارد.

 

نحوه نظافت و گندزدایی سطوح و زمین در هنگام آلوده شدن  با خون و یا ترشحات بیمار

در صورت آلوده شدن سطح، تخت و یا میز با خون و ترشحات بیمار و ایجاد لکه های خونی لازم است :

1- ابتدا پارچه و یا کاغذ خشک کن روی محل خون گذاشته و پس از جذب خون ، دور انداخته شود .

2- سپس مقداری ضدعفونی کننده با غلظت بالاتر از حد معمول روی خون ریخته شود .

3- ضدعفونی کننده مدت 10 دقیقه در محل بماند.

4- پس از گذشت این زمان، دستکش پوشیده و به کمک پارچه ای خون را تمیز و پارچه در سطل زباله عفونی دور انداخته شود.

5- در انتها سطح میز یا تخت نظافت کلی و زمین تی کشیده شود .

به خاطر داشته باشید نظافت محلی که آلوده به خون است همزمان با سایر سطوح، یا استفاده از تی که در نظافت کلی از آن استفاده می شود (قبل از گندزدائی) موجب آلودگی سایر سطوح و انتشار عفونت خواهد شد

 

دستورالعمل شستشوی تخت و لاکر:

تختها و لاکرهای بیماران را باید  بعد از ترخیص هر بیمار با ماده دترجنت شسته و سپس خشک کنید . در مورد بیماران عفونی از یک ماده گندزدا استفاده و سپس با یک ماده دترجنت شسته و آب کشی و خشک کنید. در هنگام داشتن بیمار در تخت می توان با یک دستمال مرطوب به مواد ضدعفونی کننده تخت و لاکر را ضدعفونی کنید.

 

نظافت  ترالی پانسمان و دارو

قبل از انجام کار و پایان هر شیفت کاری بایستی روی ترالی با محصولات شرکت آرکا بهپویان میکروزید آ اف و رپید آ اف ضدعفونی شود .

 

دستورالعمل شستشوی سطل های آشغال

در پایان هر شیفت کاری که زباله ها تخلیه می شود بایستی سطل های زباله با آب داغ و دترجنت ( مواد پاک کننده ) شستشو شود و به صورت وارونه نگهداری شود تا خشک شود و سپس کیسه زباله جدید کشیده شود .

 

رختخواب :

بعد از ترخيص بيماران پاك كردن تختخواب ( چهارچوب تخت ) لازم مي باشد.تختخواب بايد در برنامه نظافت بيمارستان قرار گرفته و با يك دترجنت پاك و خشك شود . اگر گندزدايي لازم باشد  میکروزید آ اف و رپید آ اف  مناسب خواهند بود.

بهداشت دست

بهداشت دست یک اصل مهم در مراکز درمانی

بهداشت دست

مهمترین علت شیوع عفونت در مراکز بهداشتی ، انتقال عفونت از طریق دست ها می باشد. دستها باید شسته یا به طور مکرر در طی مراقبت از بیمار ضدعفونی شوند.

موارد شستن دست با آب و صابون:

1-       دستها به صورت آشکارا کثیف باشد.
2-      دستها به صورت مشهود آلوده به مواد پروتئینی نظیر خون و یا سایر مایعات بدن باشد.
3-      دستها در معرض تماس احتمالی یا ثابت شده با ارگانیسم های بالقوه تولید کننده اسپور باشند .
4-      شستن دست با آب و صابون بعد از استفاده از توالت توصیه شده است.
در سایر موقعیت های ارائه خدمات بالینی به شرح ذیل که دستها به صورت آشکارا کثیف نمی باشد می توان با استفاده از محلول های ضد عفونی کننده (محصول دسدرمان پیور، آنیوس ژل و آسپتومن شرکت آرکا بهپویان) و بکارگیری روش Hand Rub بهداشت دستها را رعایت نمود. در صورتی که محلول های ضدعفونی Hand rub در دسترس نیست دستها را با آب و صابون بشوئید.
1-       قبل و بعد از تماس مستقیم دستها با بیماران
2-      بعد از درآوردن دستکش استریل و یا غیر استریل از دست خود
3-      قبل از دست زدن و یا هر گونه جابجایی وسیله مورد استفاده در ارائه مداخلات درمانی تهاجمی برای بیمار (صرف نظر از اینکه دستکش پوشیده اید یا خیر)
4-      بعد از تماس با مایعات یا ترشحات بدن، غشاء مخاطی، پوست اسیب دیده و یا پانسمان زخم در بیماران
5-      در صورتی که در حین مراقبت و یا انجام اقدامات درمانی ، دست شما بعد از تماس با ناحیه و یا موضع آلوده بدن بیمار با نواحی تمیز بدن او تماس خواهد یافت .
6-      بعد از تماس با اشیاء محیطی مجاور و نزدیک بیمار (مشتمل بر تجهیزات پزشکی)
با توجه به برخی مطالعات تجربی رعایت بهداشت دست (شستن دست با آب و صابون ساده و یا صابون ضد میکروبی و یا استفاده از محلول ضد عفونی دست  جهت Hand Rub )  قبل از آماده نمودن ، جابجایی و یا دادن غذا به بیماران و یا هر گونه جابجایی و یا آماده سازی داروهای بیماران به صورت اکید توصیه شده است.
روش صحیح شستن دست با آب و صابون:
a)       در صورت امکان همیشه از آب تمیز ،روان و لوله کشی استفاده نمائید.
b)       ابتدا دستها را با آب مرطوب کنید سپس با استفاه از صابون دستشویی دستها را به هم بمالید به نحوی که کلیه سطوح دستها را بپوشاند.
c)        با استفاده از حرکات چرخشی کف دستان و بین انگشتان را محکم به هم بمالید.
d)       دستها را کاملاً آبکشی نمائید.
e)       با حوله پارچه ای تمیز و یا حوله کاغذی یک بار مصرف دستها را کاملاً خشک نمائید.
f)        با همان حوله یا دستمال کاغذی استفاده شده شیر آب را ببندید و در صورتی که دستمال یکبار مصرف است آن را در سطل آشغال بیاندازید.
نکات قابل توجه:
1-       مطمئن شوید که دستهایتان کاملاًٌ خشک شده اند و از آلودگی مجدد دستهایتان بپرهیزید.
2-      در هنگام خشک کردن دست از یک حوله پارچه ای فقط یکبار استفاده شود.
3-      با توجه به اینکه تماس مکرر با آب خیلی داغ باعث تحریک پوست و احتمال صدمه به پوست را افزایش می دهد از آب داغ جهت شستن دستها استفاده نکنید.
اتاق تمیز

مفاهیم اتاق های تمیز (Clean rooms)

مقدمه

اتاق تمیز مکانی است که مقدار بسیار کمی از آلودگی‌ها مانند گرد و خاک، ذرات معلق، «ذرات آئروسل» (Aerosol Particles) و بخارات شیمیایی در آن حضور دارد. طراحی و تست این اتاق‌های تمیز کاربرد بسیار زیادی در علم مکانیک و مباحث مرتبط با تهویه مطبوع دارد. طراحی این اتاق‌های تمیز و بررسی آن‌ها را می‌توان ابتدا به کمک محاسبات عددی در علم دینامیک سیالات محاسباتی انجام داد و در نهایت، بعد از نصب تجهیزات، آزمایش‌های تجربی مختلفی را برای اعتبار سنجی اتاق تمیز به کار گرفت. توجه کنید که این اعتبار سنجی با استفاده از استانداردهای گوناگونی صورت می‌گیرد که در این مطلب به بررسی آن‌ها نیز پرداخته شده است.

به صورت دقیق‌تر می‌توان بیان کرد که اتاق تمیز یک میزان کنترل شده از آلودگی را همراه خود دارد که این میزان و سطح آلودگی با استفاده از تعداد ذرات معلق در واحد متر مکعب یا فوت مکعب و بر اساس اندازه هرکدام از ذرات تعیین می‌شود. همانطور که اشاره شد بررسی دقیق تعداد مجاز ذرات با سایزهای مختلف در واحد متر مکعب (یا فوت مکعب)، با استفاده از استانداردهای مختلف در ادامه این مطلب مورد بررسی قرار می‌گیرد.

به عنوان یک نمونه از سطح بندی اتاق‌های تمیز، هوای موجود در یک شهر (شهر تمیز و بدون آلودگی) را در نظر بگیرید. حدود 35 میلیون ذره در هر متر مکعب این هوا موجود است که اندازه تقریبی هرکدام از این ذرات در حدود 0.5 میکرو متر و یا بزرگتر است و طبق استاندارد، این هوا در استاندارد ISO 9 قرار می‌گیرد که پایین‌ترین سطح استانداردهای اتاق تمیز است.

در این مطلب ابتدا مفهوم و تعریف اتاق تمیز به صورت دقیق مورد بررسی قرار می‌گیرد. در ادامه کاربردهای مختلف اتاق‌های تمیز و شیوه کنترل ذرات معلق در اتاق تمیز شرح داده می‌شود. سپس محدودیت‌های کارکنان و نکات ایمنی در اتاق تمیز مورد بررسی قرار می‌گیرد و در ادامه مطلب، اصول حاکم بر اتاق‌های تمیز شرح داده می‌شوند. همچنین در انتها نیز دسته‌بندی مختلف اتاق تمیز بر اساس استاندارد‌های گوناگون و با بیان جزئیات مورد بررسی قرار می‌گیرد.

 

اتاق تمیز چیست؟

اتاق تمیز به صورت عملی در صنایعی کاربرد دارد که حضور ذرات کوچک می‌تواند فرایند تولید را تحت تاثیر خود قرار دهد. این اتاق‌های تمیز اندازه‌های مختلفی دارند و طراحی برخی از آن‌ها بسیار پیچیده است. اتاق تمیز کاربرد زیادی در تولید نیمه‌هادی‌ها و قطعات الکترونیکی، تولید داروهای مختلف، صنعت بایو، ابزارهای مختلف پزشکی و اتاق‌های عمل دارد. توجه کنید که شیوه کنترل و طراحی اتاق‌های تمیز با توجه به کاربرد آن، متفاوت است. همچنین برای اعتبار سنجی اتاق‌های تمیز مورد استفاده در صنایع مختلف از استانداردهای مختلفی نیز استفاده می‌شود.

نکته مهمی که باید به آن اشاره کرد این است که اعتبار سنجی اتاق تمیز، شامل تمام فعالیت‌ها، آزمایش‌ها و اندازه‌گیری‌هایی است به وسیله آن می‌توان تایید کرد که اتاق تمیز قابلیت استفاده در صنعت مربوطه را دارد. در واقع با مقایسه اندازه‌گیری صورت گرفته در یک اتاق تمیز با استانداردهای مختلف، اعتبار سنجی اتاق‌های تمیز انجام می‌شود. شکل زیر نمونه‌ای اتاق تمیز و فیلتر مورد استفاده در آن را به تصویر کشیده است. این اتاق تمیز در اتاق عمل بیمارستان کاربرد دارد.

اتاق تمیز

شکل 1: کاربرد اتاق تمیز به عنوان اتاق عمل یک بیمارستان

در واقع کنترل حضور ذرات خارجی با اندازه‌های معلوم تاثیر بسیار زیادی در سلامت و کیفیت دارو و همچنین انجام صحیح و بهداشتی یک عمل جراحی در بیمارستان دارد که این موضوع وظیفه مهندسان مکانیک برای طراحی دقیق و تست اتاق‌های تمیز است. از جمله کاربردهای دیگری که اتاق‌های تمیز دارند می‌توان به تولید قطعات خاص و دقیق مورد استفاده در کاربردهای نظامی و علوم هوافضا و اپتیک اشاره کرد. علاوه بر موارد ذکر شده و همانطور که در ابتدای این مبحث اشاره شد، اتاق تمیز کاربرد زیادی در تولید نیمه‌هادی‌ها و قطعات الکترونیکی، تولید داروهای مختلف، صنعت بایو و ابزارهای مختلف پزشکی دارد.

همانطور که اشاره شد، کنترل آلودگی و ذرات معلق مستلزم رعایت قوانین و مقررات خاصی توسط اتاق‌های تمیز و طراحان آن‌ها است. بدین منظور استانداردهای مختلفی برای کاهش ذرات معلق و آلودگی‌ها در کنار سایر پارامترها مانند دما، رطوبت و فشار به وجود آمده است. در واقع همانطور که می‌دانید هدف اصلی در طراحی‌های رایج تهویه مطبوع ساختمان‌ها، کنترل دما و رطوبت است و در اتاق‌های تمیز، بحث ذرات و کنترل اندازه و تعداد این ذرات نیز به طراحی سیستم تهویه مطبوع اضافه می‌شود و یکی از راه‌ها برای کنترل این ذرات استفاده از فیلتر‌های مختلف است. شکل زیر نمونه‌ای از این فیلترها را به تصویر کشیده است.

فیلتر هپا

شکل 2: فیلتر معروف هپا که به منظور تصفیه هوا و کنترل ذرات در اتاق تمیز استفاده می‌شود

بنابراین همانطور که اشاره شد راه حل رایج برای کنترل پارامترهای مختلف در اتاق تمیز استفاده از فیلتر است. شکل بالا فیلتر رایج «هپا» (HEPA) را نشان می‌دهد که این فیلتر یکی از پرطرفدارترین و موثرترین روش‌های تصفیه هوا است. در واقع عبارت هپا فرم خلاصه شده عبارت «حذف ذرات معلق هوا با کارایی بالا» (High Efficiency Particulate Air) شناخته می‌شود.

از فیلتر هپا برای به دام انداختن ذرات با اندازه 0.3 میکرو متر و بزرگتر، استفاده می‌شود. در واقع در این روش، تمام هوایی که قرار است به داخل اتاق تمیز وارد شود باید از فیلتر هپا عبور کند. در برخی از موارد نیز نیاز به رعایت استاندارد بالا برای اتاق‌های تمیز است و کیفیت هوا و کارایی بالا برای تولید محصولات مختلف امری ضروری است. در این موارد از فیلتر «اولپا» (ULPA) استفاده می شود که این فیلتر نفوذ پذیری بسیار پایین و دقت بسیار بالایی دارد. اوپلا مخفف عبارت «حذف ذرات معلق بسیار ریز» (Ultra Low Particulate Air) است.

علاوه بر موارد ذکر شده که به کنترل آلودگی‌ها توسط فیلتر کردن مربوط بود، کنترل ورود و پخش آلودگی توسط انسان نیز اهیت بسیار زیادی در اتاق‌های تمیز دارد. بنابراین باید توجه کرد که کار کردن در اتاق تمیز مستلزم رعایت شرایط خاصی است و باید بارها تمرین‌های مختلفی انجام شود تا آمادگی لازم برای انجام فعالیت در این شرایط ایجاد شود و کارکنان بتوانند به خوبی نکات ضروری را رعایت کنند. هنگام ورود به اتاق تمیز باید لباس‌های خاصی پوشیده شود که بتواند از انتشار آلودگی و ذرات مختلف از سطح بدن جلوگیری کند. همچنین ورود به اتاق تمیز از اتاق‌های کوچکی به نام هوابند یا «قفل هوا» (Airlock) صورت می‌گیرد.

هوابند یک دستگاه تنظیم فشار است و زمانی مورد استفاده قرار می‌گیرد که یک شخص یا هر وسیله دیگری از یک مکان به مکان دیگر که از لحاظ فشار هوا متفاوت هستند، عبور کند. شکل زیر نمونه‌ای از هوابندهای مورد استفاده در اتاق‌های تمیز و پوشش خاص کارکنان هنگام ورود به یک اتاق تمیز را به تصویر کشیده است.

هوابند یا قفل هوا

شکل 3: هوابند یا قفل هوا در ورودی اتاق تمیز

علاوه بر موارد ذکر شده، قبل از ورود به اتاق تمیز معمولا «دوش هوا» (Air Shower) گرفته می‌شود. مراحل این کار در شکل زیر به خوبی به تصویر کشیده شده است. همچنین نمونه‌ای از دوش هوا واقعی موجود در اتاق‌های تمیز نشان داده شده است. طراحی این دوش‌های هوا نیز امری بسیار مهم و حیاتی در طراحی اتاق‌های تمیز و علم تهویه مطبوع است که برای طراحی آن استفاده بسیار زیادی از روابط حاکم در علم دینامیک سیالات محاسباتی می‌شود.

دوش هوا اتاق تمیز

شکل 4: نمودار جریان هوای یک دوش هوا مورد استفاده در اتاق تمیز

دوش هوا اتاق تمیز

شکل ۵: دوش هوا مورد استفاده در ورودی اتاق تمیز

پوشش خاص ورود به اتاق تمیز به نسبت کاربردی که اتاق تمیز دارد و اندازه و تعداد ذرات مجاز موجود در آن، متغیر است. برای مثال در برخی کاربردها از دستگاه مخصوص تنفس، لباس‌هایی با دو لایه و همچنین پوشش خاص برای مو استفاده می‌شود.

در واقع همانطور که اشاره شد، پوشش مخصوص اتاق تمیز برای جلوگیری از انتشار ذرات از سطح بدن طراحی شده‌اند. زیرا ورود افراد می‌تواند عامل تولید و انتقال آلودگی و ذرات معلق به اتاق تمیز باشد. نکته دیگری که باید به آن اشاره کرد این است که لباس مخصوص اتاق تمیز باید طوری طراحی شده باشد که خودش ذرات معلق و آلودگی را به محیط اطراف منتشر نکند.

ذکر این نکته حائز اهمیت است که آلودگی‌هایی که از لباس و بدن افراد به اتاق تمیز منتقل می‌شوند، می‌توانند تجهیزات نیمه‌هادی و یا داروی تولید شده را نابود کند و در نتیجه خسارت جبران ناپذیری به سرمایه شرکت بزند. همچنین این آلودگی‌ها می‌توانند باعث ایجاد عفونت در بیمار و عدم درمان صحیح او در اتاق عمل شود.

 

اصول حاکم بر جریان هوا در اتاق تمیز

همانطور که در قسمت‌های قبل به صورت دقیق بیان شد، ذرات معلق و آلودگی‌های موجود در اتاق‌های تمیز با استفاده از فیلترهای HEPA و ULPA تا حدود بسیار زیادی از بین می‌روند. همچنین خواص جریان هوا موجود در این فیلترها اهمیت بسیار زیادی در طراحی سیستم تهویه مطبوع دارد. فیلترهای معرفی شده شامل هر دو جریان آرام یا «لایه‌ای» (Laminar) و «آشفته» (Turbulent) می‌شوند.

جریان هوای لایه‌ای یا آرام، به جریانی گفته می‌شود که به صورت مستقیم در حال حرکت است و اغتشاشاتی در آن دیده نمی‌شود. زمانی که در یک اتاق تمیز از هودهای جریان آرام استفاده می‌شود، جریان «یک طرفه» (Unidirectional) و آرام حضور دارد.

معمولا جریان هوای آرام از فیلترهای هپا برای فیلتر و تمیز کردن تمام هوای ورودی به اتاق تمیز استفاده می‌کنند. فیلترهای جریان آرام معمولا از فولاد ضد زنگ استفاده می‌کنند. جنس این فیلترها باید به گونه‌ای باشد که تصفیه هوای ورودی و کم بودن تعداد ذرات ورودی به اتاق را تضمین کنند. نکته دیگری که باید به آن اشاره کرد این است که این فیلترها برای تولید جریان آرام عموما، فضایی را در حدود 80 درصد و یا حتی 100 درصد سقف اتاق تمیز را می‌پوشاند.

توجه کنید که اتاق تمیز با جریان آرام را «اتاق تمیز با جریان یک طرفه» (Unidirectional Airflow Cleanrooms) نیز می‌نامند. شکل زیر نمونه‌ای از این اتاق‌های تمیز و فیلتر مورد استفاده در آن‌ها را به تصویر کشیده است.

اتاق تمیز با جریان یک طرفه یا آرام

شکل ۶: اتاق تمیز با جریان یک طرفه یا آرام

اتاق‌های تمیز با جریان یک طرفه و آرام از حجم هوای بیشتری نسبت به اتاق تمیز با جریان غیر یک طرفه استفاده می‌کند. فیلتر با بازده بالا مطابق شکل در طول سقف نسب شده و هوا را با جریان یک طرفه و سرعتی در حدود 0.3 تا 0.5 متر بر ثانیه به داخل اتاق وارد می‌کند و در نهایت این هوا از کف اتاق خارج می‌شود و ذرات خارجی و آلودگی را از اتاق خارج می‌کند.

در واقع همانطور که در مطلب پایستگی و بقای جرم در سیالات نشان داده شد، با افزایش مساحت سطح، سرعت جریان سیال نیز کاهش می‌یابد. این موضوع با استفاده از رابطه زیر به خوبی نشان داده شده است.

توجه شود که برای اتاق‌های تمیز با جریان یک طرفه که عرضی در حدود 4 تا ۶ متر دارند، طراحی اتاق تمیز ممکن است اندکی متفاوت باشد و خروجی هوا می‌تواند در طرفین دیوار نیز نصب شود. اتاق‌ تمیز با جریان یک طرفه و آرام یا لایه‌ای نسبت به اتاق تمیز با جریان غیر یک طرفه، گران‌تر است ولی این اتاق‌ها (اتاق تمیز با جریان یک طرفه) می‌توانند در دسته‌بندی‌های خیلی عالی مانند ISO 5 یا پایین‌تر قرار بگیرند و استاندارد را به شیوه عالی ارضا می‌کنند. دسته بندی اتاق‌های تمیز در بخش بعدی به صورت مفصل مورد مطالعه قرار می‌گیرد.

نوع دیگری از اتاق‌های تمیز نیز موجود هستند که جریان در آن‌ها به صورت غیر یکطرفه است. این اتاق‌های تمیز، از سیستم‌ جریان هوای آشفته یا توربولانس، برای تمیز کردن آلودگی و هوای یک اتاق تمیز استفاده می‌کنند. توجه کنید که در برخی از حالات، فیلترهای جریان آرام بخشی از یک سیستم جریان هوای آشفته هستند ولی این فیلترها تنها عضو سیستم نیستند. شکل زیر نمونه‌ای از اتاق تمیز با سیستم جریان هوای یک طرفه را به تصویر کشیده است.

شکل 7: اتاق تمیز با جریان غیر یک طرفه یا آشفته

یک سیستم جریان آشفته می‌تواند باعث حرکت ذرات موجود در اتاق تمیز شود و این موضوع باعث می‌شود که جدا کردن این ذرات از هوا کار سختی شود. توجه کنید که این سیستم جریان غیر یک طرفه از همین جریان آشفته و حرکت نامنظم ذرات برای جدا کردن ذرات موجود در فیلتر استفاده می‌کند.

بنابراین به صورت کلی می‌توان بیان کرد که مطابق شکل، هوای تازه از فیلتر به اتاق وارد و این هوا با هوای اتاق ترکیب می‌شود و در نهایت این سیستم آلودگی‌های تولید شده توسط ماشین آلات و افراد را از طریق خروجی هوا که در اطراف دیوار قرار داده شده، خارج می‌کند. توجه کنید که با توجه به کاربردی که اتاق تمیز دارد و سایز آن، سیستم اتاق تمیز جریان غیر یکطرفه یا آشفته، قابلیت دسترسی به دسته‌بندی‌هایی در حدود ISO 6 را دارد.

نکته مهم دیگری که در مورد سیستم اتاق تمیز جریان غیر یکطرفه یا آشفته می‌توان بیان کرد این است که اگر دسته‌بندی مطلوبی بالاتر از ISO 6 مد نظر ما باشد (مثلا دسته‌بندی ISO 8)، خروجی هوا می‌تواند در سقف قرار بگیرد.

بنابراین همانطور که بیان شد، طراحی مناسب یک اتاق تمیز باید به گونه‌ای باشد که تمام سیستم توزیع هوا را در بر بگیرد. این سیستم‌ها شامل قوانین و مقررات برای حضور میزان کافی جریان بازگشتی در جریان هوا نیز می‌شود و اجرای این قانون برای حضور جریان بازگشتی در اتاق‌های تمیز عمودی و افقی با یکدیگر متفاوت است.

 

دسته‌بندی اتاق‌های تمیز

اتاق‌های تمیز را می‌توان با توجه به میزان تمیز بودن اتاق دسته بندی کرد. بر اساس قراردادی که «موسسه استاندارد 209 آمریکا» (Federal Standard 209 (A to D) of the USA) تصویب کرده است، تعداد ذراتی که سایز آن‌ها برابر با 0.5 میکرومتر و یا بزرگتر از آن است در واحد فوت مکعب هوا، اندازه‌گیری می‌شود و مقدار عدد محاسبه شده برای دسته‌بندی اتاق تمیز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

معیار و قرارداد معرفی شده در بالا، در استاندارد جدید 209E نیز پذیرفته شده و کاربرد دارد. توجه شود که استاندارد 209E، معمولا در داخل کشور آمریکا مورد استفاده قرار می‌گیرد.

یکی دیگر از انواع استانداردها، تحت عنوان استاندارد TC 209 نام گذاری شده است. این استاندارد توسط «سازمان جهانی استاندارد» (International Standards Organization) به وجود آمده است. تمام این استاندارهای معرفی شده، اتاق تمیز را بر اساس تعداد ذرات موجود در اتاق، دسته‌بندی می‌کنند. بنابراین استاندارهای FS 209E و ISO 14644-1 برای محاسبه تعداد و چگالی ذرات، نیاز به شیوه خاص اندازه‌گیری و شمارش ذرات دارند و با استفاده از این اعداد به دست آمده، اتاق تمیز و آزمایشگاه را در دسته‌بندی‌های مختلف قرار می‌دهند.

در انگلستان از استاندارد انگلیسی 2595 برای دسته‌بندی اتاق‌های تمیز بهره گرفته می‌شود. این استاندارد در نهایت با استاندارد BS EN ISO 14644-1 جایگزین شده است.

بنابراین همانطور که به صورت دقیق اشاره شد، اتاق‌های تمیز با توجه به تعداد و اندازه ذرات موجود در حجم مشخصی از هوا دسته‌بندی می‌شوند. در صورتی که اعداد بزرگی مانند Class 100 یا Class 1000 در استاندارد مشاهده شود، مرجع آن استاندارد FED_STD_209E است که این اعداد (در اینجا عدد 100 یا 1000) تعداد ذرات با اندازه 0.5 میکرومتر یا بزرگتر را در فوت مکعب هوا نشان می‌دهد. بنابراین با استفاده از توضیحات بالا می‌توان به راحتی دسته‌بندی class 2000 را توصیف کرد.

مشابه روند بالا می‌توان سایر استانداردها را مورد بررسی قرار داد. بنابراین در صورتی که در استاندارد اعداد کوچک مشاهده شود، دسته‌بندی مربوط به استاندارد ISO 14644-1 است. این استاندارد لگاریتم (لگاریتم پایه 10) تعداد ذرات با اندازه 0.1 میکرومتر یا بزرگتر در واحد متر مکعب را نمایش می‌دهد. بنابراین در صورتی که هنگام اعتبار سنجی اتاق تمیز در استاندارد ISO، حد نصاب class 5 کسب شود، این اتاق تمیز تعداد 105 یا 100000 ذره با ابعاد 0.1 میکرومتر در هر متر مکعب هوای خود دارد.

هر دو استاندارد معرفی شده یعنی استاندارد FS 209E و استاندارد ISO 14644-1 از رابطه لگاریتمی-لگاریتمی بین اندازه ذرات و تمرکز ذرات استفاده می‌کنند. بنابراین با توجه به رابطه لگاریتمی ذکر شده، معیاری با حضور صفر ذره در حجم مشخص موجود نیست. نکته جالب دیگر این است که هوای عادی اتاق، معیار ISO 9 یا Class 1000000 را در دسته‌بندی اتاق‌های تمیز ارضا می‌کند.

در ادامه انواع مختلف استاندارد‌های اتاق تمیز در قالب جدول‌هایی آورده شده است. اولین استاندارد استاندارد FS 209E است که در قسمت قبل نیز شیوه استفاده از این استاندارد به صورت دقیق مورد ارزیابی قرار گرفت.

استاندارد FS 209E

این استاندارد (استاندارد FS 209E) همچنان به صورت رایج در صنایع مختلف و کاربردهای گوناگون مورد استفاده قرار می‌گیرد. در ادامه استاندارد انگلیسی BS 5295 مورد بررسی قرار گرفته است. توجه کنید که دسته‌بندی Class 1 این نوع از استاندارد بیان می‌کند که بزرگترین ذرات در محیط نباید اندازه‌ای بزرگتر از 5 میکرو متر داشته باشند. سایر معیارهای این استاندارد در جدول زیر بیان شده است.

استاندارد انگلیسی BS 5295

در ادامه استاندارد پرکاربرد GMP EU مورد مطالعه قرار می‌گیرد. این استاندارد کاربرد بسیار زیادی در تولید و اعتبار سنجی اتاق‌های تمیزی دارد که در صنایع مختلف مانند تولید دارو استفاده می‌شوند. این استاندارد اندازه‌گیری و اعتبار سنجی اتاق تمیز را در دو حالت مختلف مورد ارزیابی قرار می‌دهد. حالت اول زمانی است که اتاق تمیز در حالت استراحت یا آمده به کار قرار دارد و حالت دوم در جدول زیر زمانی است که اتاق تمیز در حال کار قرار دارد. در ادامه، این استاندارد و غلظت ذرات مجاز در آن به صورت دقیق مورد بررسی قرار گرفته است.

استاندارد GMP EU

در انتها نیز استاندارد پرکاربرد ISO 14644-1 به صورت دقیق و با جزئیات مورد مطالعه قرار می‌گیرد.

استاندارد ISO 14644-1

بنابراین همانطور که بیان شد، اتاق تمیز مکانی است که مقدار بسیار کمی از آلودگی‌ها مانند گرد و خاک، ذرات معلق، ذرات آئروسل و بخارات شیمیایی در آن حضور دارند و این اتاق‌های تمیز کاربرد زیادی در تولید نیمه‌هادی‌ها و قطعات الکترونیکی، تولید داروهای مختلف، صنعت بایو، ابزارهای مختلف پزشکی و اتاق‌های عمل دارد.

آلودگی میکروبی

آلودگی به معنای واقعی چیست؟

محتوی ویدیو

این فیلم آموزشی تعریف کلی از آلودگی های محیطی بخصوص آلودگی میکروبی بر روی سطوح و ابزارهای کاری نماش داده و به نیاز به گندزدایی و ضدعفونی سطوح تاکید می شود
ضدعفونی سطوح بیمارستانی

نحوه ضدعفونی و گندزدایی کف، دیوار و سقف

مراحل ضدعفونی کف

ابتدا بایستی از پاک بودن سطح از آلودگی‌هایی که مانع نفوذ محلول ضدعفونی‌کننده می‌شوند اطمینان حاصل کرد.
پس از تهیه رقت مورد نظر، با استفاده از یک تی و بصورت مارپیچ یا S شکل کف زمین را با محلول آغشته می‌کنیم.
از تکنیک سطل آب تمیز و کثیف استفاده کنید.
تکنیک سطل تمیز و کثیف در ضدعفونی کف بیمارستان
تکنیک سطل تمیز و کثیف در ضدعفونی کف بیمارستان
متناسب با رقت مورداستفاده و هدف ضدعفونی بایستی زمان ماند رعایت گردد.
برای استفاده متداول از محصول ترالین پروتکت می‌توان رقت 2 درصد از آن را در مدت زمان 15 دقیقه استفاده کرد.
توجه شود که در طول مدت ضدعفونی سطح بایستی از رفت‌ وآمد و آلودگی سطح جلوگیری کرد.
نکته:معمولا برای ضدعفونی لکه های خونی از غلظت و زمان ماند بیشتری استفاده می شود.